Trà sen Tây Hồ: nghìn bông sen cho một cân trà

Trà sen Tây Hồ cần hơn 1.000 bông sen Bách Diệp cho 1kg trà. Câu chuyện nghề ướp trà Quảng An, cách pha, cách phân biệt trà sen thật và chọn làm quà Tết.

Bốn giờ sáng giữa tháng 6, khi Hà Nội còn chưa thức giấc, trên những đầm sen ven Hồ Tây đã có bóng người chèo thuyền hái sen. Họ phải xong việc trước khi mặt trời lên, vì nắng sẽ làm bay mất hương sen. Những bông sen ấy được mang về, tách lấy phần nhụy trắng, rồi dành trọn cho một việc: ướp hương cho trà.

Để làm ra một cân trà sen Tây Hồ theo cách truyền thống, người nghệ nhân cần hơn một nghìn bông sen và gần ba tuần ướp, sấy công phu. Có lẽ trên thế giới hiếm có loại trà nào được làm cầu kỳ như vậy. Người Hà Nội gọi nó là "thiên cổ đệ nhất trà", và năm 2024, nghề ướp trà sen Quảng An đã được công nhận là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia.

Bài viết này đưa bạn đi qua câu chuyện của loại trà đặc biệt ấy: từ giống sen trăm cánh, quy trình ướp trà, lý do trà đắt đỏ, đến cách pha và chọn trà sen thật làm quà.

Sen Bách Diệp: giống sen trăm cánh của Hồ Tây

Linh hồn của trà sen Tây Hồ là sen Bách Diệp, nghĩa là "sen trăm cánh". Đây là giống sen quý gắn với Hồ Tây, có những đặc điểm khác hẳn sen thường:

Bông lớn, nhiều cánh: khi nở, bông to cỡ hai bàn tay, có khoảng 100 cánh xếp nhiều lớp. Lớp ngoài cánh to, lớp trong cánh nhỏ dần, màu hồng phớt.
Hương thơm đặc biệt: các lớp cánh dày bao bọc lấy nhụy, giữ cho hương sen thuần khiết và đậm hơn các giống sen khác.
Nhiều "gạo sen": gạo sen là phần nhụy (bao phấn) màu trắng ngà ở giữa bông, nơi tập trung hương thơm. Sen Bách Diệp cho nhiều gạo, nên là nguyên liệu lý tưởng để ướp trà.

Theo các nghệ nhân, chính nguồn nước, thổ nhưỡng và khí hậu quanh Hồ Tây làm nên chất lượng của giống sen này. Cùng giống Bách Diệp nhưng trồng ở nơi khác, hương sen thường kém hơn, phải dùng nhiều bông hơn mới ướp được trà đạt chuẩn.

Mùa sen bắt đầu từ cuối tháng 5 và kéo dài đến khoảng tháng 7. Tháng 6 là lúc sen cho nhiều gạo nhất; sang tháng 7, người làm trà phải dùng thêm vài trăm bông mới đủ lượng gạo như trước.

Những năm gần đây, diện tích đầm sen quanh Hồ Tây bị thu hẹp và môi trường nước bị ảnh hưởng, khiến sen Bách Diệp đạt chuẩn ngày càng hiếm. Hà Nội đã có đề án khôi phục và mở rộng vùng trồng sen Bách Diệp để giữ giống sen quý này.

Nghệ thuật ướp trà sen Quảng An

Ở Quảng An, người ta làm hai kiểu trà sen: trà ướp bông và trà sen khô ướp gạo.

Trà ướp bông: cách làm xưa nhất

Đây là cách các cụ ngày trước vẫn làm: chọn bông sen sắp nở, nhẹ nhàng mở cánh, cho một nắm trà vào giữa bông, rồi buộc cánh lại và để qua đêm. Sáng hôm sau, trà đã thấm hương sen. Cách này giữ được vẻ đẹp nguyên bản của bông sen, nên trà ướp bông thường được dùng làm quà biếu sang trọng.

Trà sen khô: 7 lần ướp, 7 lần sấy

Đây là cách làm cầu kỳ nhất, tạo ra trà có hương bền và để được lâu:

Chọn trà: thường dùng trà búp Thái Nguyên (như chè Tân Cương), loại cánh nhỏ, săn, chất lượng tốt.
Hái sen lúc tinh mơ: sen được hái từ khoảng 4–5 giờ sáng, trước khi có nắng, để giữ trọn hương.
Tách gạo sen: sen hái về phải tách gạo ngay. Đây là công việc tỉ mỉ, cả nhà cùng ngồi quanh nong sen, nhẹ tay tách từng chùm nhụy trắng.
Ướp: rải xen kẽ từng lớp trà, từng lớp gạo sen, ủ kín qua đêm để trà hút hương.
Sấy: sáng hôm sau, sàng bỏ gạo sen cũ, rồi sấy trà khô trên lửa than nhỏ. Nghệ nhân phải canh lửa liên tục, không được dùng quạt dù trời hè oi nóng, vì sơ sẩy một chút trà sẽ bị cháy hoặc ám mùi khói.
Lặp lại: quy trình ướp và sấy được lặp lại khoảng 7 lần, kéo dài chừng 21 ngày, mỗi lần dùng gạo sen mới.

Tổng cộng, mỗi cân trà cần khoảng một cân gạo sen, tương đương 1.000–1.500 bông sen Bách Diệp. Mỗi gia đình nghệ nhân lại có bí quyết riêng về tỷ lệ gạo, thời gian ủ và độ lửa, nên trà sen mỗi nhà một vẻ.

Những người giữ nghề

Nghề ướp trà sen ở Quảng An được truyền qua nhiều thế hệ, chủ yếu trong các gia đình. Nổi tiếng có cụ Nguyễn Thị Dần, nghệ nhân sống qua tuổi 100 với thương hiệu "trà sen bà Dần", nay do con cháu tiếp nối; hay gia đình ông Ngô Văn Xiêm với 5 đời làm trà sen. Hiện khu vực Tây Hồ có khoảng vài chục hộ gắn bó thường xuyên với nghề ướp trà theo cách truyền thống.

Năm 2024, Bộ Văn hóa, Thể thao và Du lịch đưa "Nghề thủ công truyền thống ướp trà sen Quảng An" vào Danh mục Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia, ghi nhận giá trị của tri thức dân gian và nét văn hóa thưởng trà tinh tế của người Hà Nội.

Vì sao trà sen Tây Hồ đắt và hiếm?

Theo báo chí, trà sen Tây Hồ ướp theo cách truyền thống thường có giá khoảng 7–10 triệu đồng mỗi kg, thuộc hàng đắt nhất trong các loại trà Việt. Nhưng nếu tính kỹ, cái giá ấy có lý do:

Nguyên liệu khổng lồ: hơn một nghìn bông sen cho một cân trà, chưa kể trà búp Thái Nguyên chất lượng cao. Riêng tiền sen tuyển đã chiếm phần lớn giá thành.
Mùa vụ ngắn: chỉ khoảng hai tháng mỗi năm, phụ thuộc thời tiết. Năm nào bão sớm hay mưa nhiều, sen mất mùa, trà cũng khan hiếm.
Công sức thủ công: dậy từ 4 giờ sáng hái sen, tách gạo bằng tay, canh lửa sấy trà hàng giờ liền trong cái nóng mùa hè, lặp lại suốt ba tuần.
Vùng nguyên liệu thu hẹp: sen Bách Diệp đạt chuẩn ngày càng ít, trong khi số người giữ nghề cũng không nhiều.
Làm đến đâu bán hết đến đó: nhiều gia đình nghệ nhân cho biết trà làm ra không đủ bán, chủ yếu đến tay khách quen và người sành trà.

Vì đắt và hiếm, trên thị trường cũng có nhiều loại trà sen giá rẻ hơn: trà sen "xổi" (ướp nhanh, ít lần), trà ướp sen ở vùng khác, hoặc trà tẩm hương liệu. Không phải loại nào cũng kém, nhưng người mua cần biết mình đang trả tiền cho loại nào.

Cách pha trà sen Tây Hồ để giữ trọn hương

Chọn ấm: ấm đất nung hoặc ấm sứ nhỏ là phù hợp nhất, giữ nhiệt tốt và không làm át hương.
Tráng ấm chén: tráng bằng nước nóng để làm ấm dụng cụ.
Lượng trà: khoảng 1 thìa trà nhỏ (5–7g) cho ấm 150–200ml, tùy khẩu vị.
Nhiệt độ nước: dùng nước vừa sôi để nguội bớt, khoảng 85–90°C. Nước sôi sùng sục dễ làm trà đắng và hương sen bay nhanh.
Đánh thức trà: rót một ít nước nóng rồi chắt bỏ ngay để trà nở cánh.
Hãm trà: rót nước, đậy nắp, hãm khoảng 1–2 phút rồi rót ra chén.

Trà sen ngon có nước màu xanh vàng trong, hương sen thoang thoảng, vị chát nhẹ rồi ngọt hậu. Trà sen truyền thống có thể pha được vài nước mà vẫn còn hương.

Người Hà Nội xưa thường thưởng trà sen vào buổi sáng sớm hoặc khi có khách quý, chậm rãi từng chén nhỏ. Trà sen cũng rất hợp dùng cùng các món ăn nhẹ ít ngọt, như một đĩa nhỏ hạt sen sấy, macca hay hạt điều rang mộc.

Cách chọn trà sen thật

Không có cách nào chắc chắn tuyệt đối nếu chỉ nhìn bằng mắt, nhưng những dấu hiệu sau giúp bạn tránh mua phải trà kém chất lượng:

Hương tự nhiên, thoang thoảng: trà ướp sen thật có hương dịu và "sâu". Trà tẩm hương liệu thường có mùi nồng, gắt ngay khi mở túi và nhạt nhanh sau nước đầu.
Hương bền qua nhiều nước: trà ướp đủ lần vẫn còn hương ở nước thứ hai, thứ ba.
Cánh trà đều, săn: không vụn nát, không lẫn tạp chất.
Giá hợp lý với công sức: trà quảng cáo là "sen Tây Hồ truyền thống" mà giá quá rẻ thì nên thận trọng.
Người bán rõ ràng: mua từ gia đình nghệ nhân, cơ sở có sản phẩm OCOP hoặc cửa hàng uy tín, có ghi rõ cách ướp (ướp bông, ướp gạo, số lần ướp).

Bảo quản: cho trà vào hũ kín hoặc túi hút chân không, để nơi khô mát, tránh ánh nắng và mùi lạ. Trà ướp bông nên dùng sớm hoặc cất ngăn mát tủ lạnh.

Câu hỏi thường gặp

Trà sen Tây Hồ giá bao nhiêu? Trà sen khô ướp theo cách truyền thống thường có giá khoảng 7–10 triệu đồng/kg theo thông tin báo chí, tùy số lần ướp và lượng sen sử dụng. Trà ướp bông được tính theo bông, giá tùy mùa. Trà sen ướp nhanh hoặc ướp sen vùng khác có giá thấp hơn nhiều.

Trà sen ướp bông và trà sen khô khác nhau thế nào? Trà ướp bông giữ nguyên hình bông sen, đẹp mắt, hương tươi nhưng nên dùng sớm. Trà sen khô được ướp gạo sen nhiều lần và sấy kỹ, hương bền, để được lâu hơn, tiện làm quà xa.

Mùa nào mua trà sen ngon nhất? Trà được ướp vào mùa sen (khoảng tháng 6–7). Trà sen khô có thể mua quanh năm, nhưng nhu cầu tăng mạnh vào dịp Tết nên nên đặt sớm.

Người không quen uống trà có dùng được không? Trà sen có vị chát nhẹ và chứa caffeine như các loại trà xanh khác. Người nhạy cảm với caffeine, phụ nữ mang thai hoặc người khó ngủ nên uống ít và tránh uống buổi tối.

Trà sen và khay hạt ngày Tết

Một chén trà sen, một đĩa hạt: đó là tinh thần đón khách ngày Tết của người Việt. Nếu bạn đang chọn quà hoặc bày khay đón khách, xem thêm Quế Việt "Saigon cinnamon", Gợi ý hộp quà Tết 2027 từ hạt dinh dưỡng và danh mục hạt dinh dưỡng IQ Nuts.

IQ Nuts – Hạt ngon & Đặc sản Việt.

Nguồn tham khảo

Báo Sài Gòn Giải Phóng, "Di sản tri thức làm trà sen Tây Hồ đã được bao đời trao truyền, gìn giữ" (2024); "Giữ lấy nghề ướp trà sen Tây Hồ"
Báo Pháp luật Việt Nam, "Nghệ nhân 101 tuổi và thiên cổ đệ nhất trà"; "Hương sen nét ngài"
Báo Nhân Dân, chuyên đề "Trà ướp sen Tây Hồ"
Báo Đại Đoàn Kết, "Giữ nghề truyền thống giữa lòng đô thị"
Báo Văn Hóa, "Phát huy giá trị hoa sen Tây Hồ"
VietnamNet, "Trà cổ Hà Nội ướp từ sen có giá 7 triệu/kg có gì đặc biệt"
Tạp chí Công Thương, "Ghi danh Phở Hà Nội và nghề ướp trà sen Quảng An là Di sản văn hóa phi vật thể quốc gia"

Xem thêm bài viết trên blog IQ Nuts · Danh mục hạt dinh dưỡng